غلامعلى صفايى
358
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )
شاهد : در استعمال ضمير غايب مذكر در حالت جرى در « وطاته » و در حالت نصبى در « يعرفه » است . معناى شعر : « اين كسى است كه اطراف مكه جاى پاى او را مىشناسد ، خانه خدا او را مىشناسد و حل و حرم نيز او را مىشناسد » . نكته : « وطاءة » به معناى جاى پا و اثر راه رفتن است و « الحرم » اطراف مكه است كه بايد حجاج محرم شوند و « حل » بقيهء جاهاست . الثاني : دومين وجه از وجوه سهگانه هاء مفرده ، اين است كه حرف بوده و براى بيان غائب بودن مرجع ضمير منفصل منصوبى « إيّاه » است زيرا قول تحقيقى درباره كيفيت ضمير منفصل منصوبى مانند : « إياه ، إياك . . . » اين است كه « إيّا » ضمير است و چون در تمامى صيغهها اين ضمير به يك شكل است ، لذا براى تشخيص مراد و مرجع آن در هنگام غيبت مرجع ضمير ، از اين حرف غيبت « ه - هم - ها - هما - هن » و در هنگام خطاب آن ، از حرف خطاب « ك - كما - كم - ك - كما - كن » و در هنگام تكلم آن ، از حرف تكلم « ى - نا » استفاده مىشود ، بايد دانست كه دراينباره سه قول ديگر نيز است . 1 - تمام « إيّاه و . . . » ضمير است . 2 - « ه - ها - هما . . . » ضمير و « إيّا » كرسى آن است . 3 - « إيّا » ضمير و مضاف به ضمير « ه - ها . . . » است . الثالث : سومين وجه از وجوه سهگانه هاء مفرده ، هاء سكت است كه ملحق به بعضى از كلمات مىشود تا مبيّن حركت آخر آن كلمه و يا مبين حرف آخر آن باشد ، زيرا اگر هاء سكت در اين موارد در حالت وقف آورده نشود ، حركت آخر كلمه ساقط مىشود ، مانند « ماهيه » كه اگر هاء سكت نبود حركت يا بيان نمىشد و همچنين حرف آخر در برخى از موارد نيز اگر هاء ساكت با آن استعمال نشود به خوبى بيان نمىشود و به صورت خفاء بيان مىگردد ، مانند « وا زيداه » اگر هاء سكت نبود الف ندبه يواش و به صورت خفاء بيان مىگرديد . و أصلها : اصل و غالب در هاء سكت اين است ، وقف برآن شود ، لكن گاهى